بورسیت زانو از جمله انواع بیماری های شایع زانو و نوعی التهاب در کیسه های کوچک و نازک حاوی مایع در اطراف مفصل زانو است. این کیسه ها که بورسا نام دارند، مانند یک بالشتک بین استخوان، پوست، تاندون و عضلات قرار می گیرند و اصطکاک و فشار هنگام حرکت را کاهش می دهند. زمانی که یک بورس در اثر زانو زدن مکرر، ضربه مستقیم، استفاده بیش از حد، بیماری های التهابی یا عفونت تحریک شود، دیواره آن ضخیم شده و مایع بیشتری درون آن جمع می شود. نتیجه این فرایند می تواند درد، تورم، حساسیت، گرمی پوست و محدود شدن حرکت زانو باشد.
علائم بورسیت زانو به محل بورس درگیر و علت التهاب بستگی دارد. اگر بورس جلوی کشکک ملتهب شده باشد، معمولا تورم قابل مشاهده ای روی کاسه اجیاد می شود. در بورسیت قسمت داخلی زانو ممکن است تورم کمتر باشد و درد هنگام بالا رفتن از پله، راه رفتن یا خوابیدن به پهلو احساس شود. پزشکان متخصص مانند دکتر حبیب رشادی از بهترین متخصصان ارتوپدی در تهران برای تشخیص، ابتدا درباره زمان شروع علائم، فعالیت های روزمره، سابقه ضربه و بیماری های زمینه ای سوال می کند و سپس معاینه فیزیکی انجام می دهد. در صورت نیاز، سونوگرافی، رادیوگرافی، ام آر آی یا نمونه برداری از مایع بورس نیز انجام می شود.
درمان بورسیت زانو در بسیاری از موارد غیر عفونی با کاهش فشار، استراحت نسبی، کمپرس سرد، داروهای ضد التهاب و اصلاح فعالیت ها آغاز می شود. اگر علائم شدید، طولانی یا عفونی باشند، ممکن است تخلیه مایع بورس، آنتی بیوتیک، فیزیوتراپی یا در موارد نادر جراحی لازم باشد. تب، قرمزی گسترده، گرمی قابل توجه پوست، ترشح از زخم و بدتر شدن سریع درد نشانه هایی هستند که مراجعه فوری به متخصص ارتوپدی و کلینیک های ارتوپدی تخصصی مانند زانو کلینیک را ضروری می کنند.
بورس چیست و چرا در زانو اهمیت دارد؟
بورس یک کیسه کوچک حاوی مقدار کمی مایع است که در نقاط مختلف بدن، به ویژه اطراف مفاصل قرار دارد. وظیفه اصلی آن، کاهش اصطکاک میان بافت هایی است که هنگام حرکت روی یکدیگر می لغزند. در ناحیه زانو، بورس ها میان پوست و کشکک، میان تاندون کشکک و استخوان ساق و در بخش داخلی زانو قرار گرفته اند.
در حالت طبیعی، بورس تقریبا صاف و کم حجم است و فرد وجود آن را احساس نمی کند. اما فشارهای تکراری، ضربه یا عفونت می تواند پوشش داخلی بورس را تحریک کند. در این وضعیت، مایع اضافی درون آن جمع می شود و التهاب بورس زانو شکل می گیرد. به این التهاب، بورسیت گفته می شود.
بورسیت با آسیب رباط، پارگی مینیسک یا آرتروز زانو یکسان نیست، اگرچه بعضی از علائم آن ها مانند درد و تورم ممکن است شبیه هم باشد. به همین دلیل، تشخیص دقیق برای انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.
آشنایی با انواع بورسیت زانو
بورسیت زانو بر اساس محل درگیری بورس، شکل های متفاوتی دارد.
جدول مقایسه انواع شایع بورسیت زانو بر اساس محل، علت و علائم
۱. بورسیت پیش کشککی (جلوی کاسه زانو)
۲. بورسیت زیر کشککی (عمقی و سطحی)
۳. بورسیت پنجه غازی (پس آنسرین)
۴. بورسیت پشت زانو
علت ایجاد بورسیت زانو چیست؟
التهاب بورس زانو معمولا در اثر تحریک مداوم یا فشار بیش از حد ایجاد می شود. مهم ترین علت ها عبارت اند از:
- زانو زدن مکرر و طولانی، به ویژه روی سطوح سخت
- وارد شدن ضربه مستقیم یا افتادن روی زانو
- انجام ورزش هایی که با دویدن، پریدن یا برخورد مکرر همراه هستند
- افزایش ناگهانی شدت تمرین یا فعالیت بدنی
- فشار و اصطکاک مداوم تاندون ها و بافت های اطراف زانو
- عفونت باکتریایی پس از بریدگی، خراش، نیش حشره یا زخم پوستی
- بیماری هایی مانند نقرس و آرتریت روماتوئید
- آرتروز زانو و تغییر الگوی حرکت مفصل
- اضافه وزن و افزایش فشار مکانیکی روی زانو
- ضعف یا کوتاهی عضلات ران و پشت ساق
در بورسیت عفونی، باکتری از راه زخم پوستی یا گاهی از طریق خون به بورس می رسد. این نوع بورسیت کمتر از نوع غیر عفونی دیده می شود، اما می تواند جدی باشد و نباید با درمان خانگی طولانی شود.
مهم ترین علائم بورسیت زانو
علائم بورسیت به محل التهاب و شدت آن بستگی دارد. برخی افراد فقط تورم دارند و برخی دیگر با درد قابل توجه و محدودیت حرکتی روبرو می شوند. شایع ترین نشانه ها شامل موارد زیر است:
- تورم موضعی در جلوی زانو، کنار زانو یا قسمت داخلی مفصل
- درد هنگام لمس یا وارد شدن فشار به ناحیه ملتهب
- حساسیت پوست و بافت اطراف بورس
- احساس گرمی در محل التهاب
- قرمزی پوست، به ویژه در بورس های نزدیک به سطح پوست
- درد هنگام خم و راست کردن زانو
- احساس سفتی یا محدود شدن دامنه حرکتی
- افزایش درد پس از زانو زدن، دویدن یا بالا رفتن از پله
- گاهی درد در حالت استراحت یا هنگام خواب
در مواردی که بورسیت به علت ضربه ایجاد شده باشد، علائم ممکن است ناگهانی ظاهر شوند. اما در بسیاری از موارد، درد و تورم به تدریج افزایش پیدا می کنند و فرد ابتدا آن را به خستگی یا فشار معمولی نسبت می دهد.
نشانه های بورسیت عفونی زانو
بورسیت عفونی یا سپتیک نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارد. علائم هشدار آن عبارتند از:
- قرمزی شدید یا گسترش یابنده اطراف زانو
- گرمای واضح پوست
- درد شدید و رو به افزایش
- تورم سریع
- تب و لرز
- احساس ضعف و ناخوشی عمومی
- وجود زخم، خراش یا ترشح در نزدیکی محل تورم
وجود تب همیشه به معنی عفونی بودن بورسیت نیست، اما در کنار تورم، قرمزی و گرمی زانو باید جدی گرفته شود.
بهترین روش های درمان بورسیت زانو
درمان به علت بورسیت، محل درگیری، شدت علائم و عفونی یا غیر عفونی بودن آن بستگی دارد.
چه کسانی بیشتر در معرض بورسیت زانو هستند؟
هر فردی ممکن است به بورسیت مبتلا شود، اما احتمال آن در گروه های زیر بیشتر است:
- افرادی که به دلیل شغل خود زیاد زانو می زنند
- باغبان ها، لوله کش ها، فرشکارها، نظافتچی ها و تعمیرکاران
- ورزشکاران رشته های برخوردی مانند فوتبال، کشتی و بسکتبال
- دوندگان و افرادی که تمرینات تکراری سنگین انجام می دهند
- افراد دارای اضافه وزن
- مبتلایان به آرتروز زانو، نقرس یا آرتریت روماتوئید
- افراد مبتلا به دیابت یا ضعف سیستم ایمنی
- کسانی که سابقه بورسیت یا آسیب های قبلی زانو دارند
تشخیص بورسیت زانو چگونه انجام می شود؟
تشخیص معمولا با شرح حال و معاینه بالینی آغاز می شود. پزشک درباره زمان شروع درد، نوع فعالیت، سابقه ضربه، بیماری های زمینه ای و وجود تب یا زخم پوستی سوال می کند. سپس هر دو زانو را با هم مقایسه کرده و محل تورم، حساسیت، گرمی و میزان حرکت مفصل را بررسی می کند.
تصویربرداری
در بسیاری از موارد، معاینه برای تشخیص بورسیت سطحی کافی است. با این حال، شود بررسی علت های دیگر یا تشخیص بورسیت های عمقی ممکن است از روش های زیر استفاده شود:
- رادیوگرافی: برای بررسی شکستگی، آرتروز یا تغییرات استخوانی
- سونوگرافی: برای مشاهده تجمع مایع در بورس و بررسی بافت های نرم
- ام آر آی: در موارد پیچیده یا زمانی که احتمال آسیب مینیسک، تاندون یا سایر بافت های نرم وجود دارد
آسپیراسیون یا تخلیه مایع بورس
اگر تورم زیاد باشد یا احتمال عفونت، نقرس و بیماری های التهابی مطرح شود، پزشک ممکن است با سوزن مقدار کمی از مایع بورس را خارج کند. این مایع در آزمایشگاه از نظر وجود باکتری، سلول های التهابی یا کریستال های نقرس بررسی می شود. تخلیه مایع گاهی علاوه بر تشخیص، به کاهش فشار و ناراحتی بیمار نیز کمک می کند.
آیا ورزش برای بورسیت زانو مفید است؟
در مرحله حاد، هر تمرینی که درد و تورم را افزایش دهد باید متوقف شود. پس از فروکش کردن التهاب، تمرین های سبک و کنترل شده می توانند به بازگشت قدرت و حرکت زانو کمک کنند. پیاده روی کوتاه روی سطح صاف، دوچرخه ثابت با مقاومت کم و تمرین های تقویتی ساده، در صورت نداشتن درد، معمولا مناسب تر از دویدن و پریدن هستند.
قاعده مهم این است که تمرین نباید باعث افزایش درد در همان روز یا روز بعد شود. برنامه ورزشی مناسب باید بر اساس محل بورسیت، قدرت عضلات و بیماری های همراه تنظیم شود.
چگونه از بورسیت زانو پیشگیری کنیم؟
برای کاهش خطر التهاب مجدد بورس، فشار مستقیم و تکراری بر زانو را کم کنید. هنگام کار روی زمین، از زانوبند مناسب و سطح نرم استفاده کنید و هر چند دقیقه از حالت زانو زده خارج شوید. شدت ورزش را به تدریج افزایش دهید و قبل از فعالیت، بدن را گرم کنید.
کفش مناسب، حفظ وزن در محدوده سالم، تقویت عضلات ران و لگن و درمان بیماری هایی مانند آرتروز، نقرس و آرتریت روماتوئید نیز اهمیت دارد. هر زخم یا خراش روی زانو باید تمیز نگه داشته شود تا احتمال ورود باکتری به بورس کاهش پیدا کند.
سوالات متداول درباره بورسیت زانو
آیا بورسیت زانو خود به خود خوب می شود؟
بورسیت خفیف و غیر عفونی ممکن است با کاهش فشار، کمپرس سرد و استراحت نسبی طی چند هفته بهتر شود. اگر علائم ادامه پیدا کند یا دوباره برگردد، باید علت اصلی توسط متخصص بررسی شود.
آیا در صورت ابتلا به بورسیت زانو می توان راه رفت؟
اگر راه رفتن درد را تشدید نمی کند، معمولا پیاده روی کوتاه مانعی ندارد. با این حال، دویدن، پریدن، بالا رفتن مکرر از پله و هر فعالیتی که تورم را بیشتر می کند باید موقتا کنار گذاشته شود.
آیا بورسیت زانو درد شدیدی ایجاد می کند؟
شدت درد متفاوت است. بعضی افراد بیشتر تورم و حساسیت دارند و درد زیادی احساس نمی کنند، اما در موارد شدید یا عفونی، درد می تواند حتی در حالت استراحت نیز وجود داشته باشد.
بهترین کمپرس برای بورسیت زانو چیست؟
در روزهای ابتدایی التهاب، کمپرس سرد معمولا به کاهش درد و تورم کمک می کند. یخ باید داخل حوله قرار گیرد و هر بار حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی زانو گذاشته شود. تماس مستقیم یخ با پوست می تواند آسیب ایجاد کند.
آیا ماساژ برای بورسیت زانو مفید است؟
ماساژ مستقیم روی بورس متورم، به ویژه در مرحله حاد یا در صورت احتمال عفونت، می تواند التهاب و درد را بیشتر کند. هر نوع ماساژ یا درمان دستی باید پس از تشخیص و با نظر متخصص انجام شود.
آیا بورسیت زانو به جراحی نیاز دارد؟
در بیشتر موارد خیر. درمان غیر جراحی نتیجه مناسبی دارد. جراحی معمولا فقط در بورسیت مزمن و مقاوم، عود کننده یا عفونی که به درمان های معمول پاسخ نداده است، مطرح می شود.
تفاوت بورسیت زانو با آرتروز یا پارگی مینیسک چیست؟
بورسیت بیشتر باعث درد و تورم موضعی در نزدیکی یک بورس می شود و فشار مستقیم روی همان نقطه علائم را تشدید می کند. آرتروز معمولا با خشکی و درد عمقی مفصل همراه است و پارگی مینیسک ممکن است باعث گیر کردن، قفل شدن یا درد در خط مفصل شود. تشخیص قطعی به معاینه و گاهی تصویربرداری نیاز دارد.
دکتر حبیب رشادی، متخصص ارتوپدی و از برجسته ترین جراحان استخوان و مفاصل در تهران هستند. ایشان در زمینه جراحی زانو، جراحی لگن، جراحی پا و درمان آسیب های ورزشی تخصص دارند و فلوشیپ آسیب های ورزشی خود را از اروپا دریافت کرده‌اند.
دکتر رشادی با سال‌ها تجربه در تشخیص و درمان بیماری ها و آسیب های اسکلتی و عضلانی، همواره تلاش کرده‌اند تا با بهره‌گیری از دانش روز و روش های درمانی نوین، بهترین خدمات را به بیماران ارائه دهند. ایشان همچنین موسس کلینیک تخصصی ارتوپدی زانوکلینیک هستند و در این مرکز، خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی در حوزه ارتوپدی ارائه می‌شود.