زانوی ضربدری | علائم، روش های درمان و حرکات اصلاحی

تغییر در راستای طبیعی اندام تحتانی یکی از شایع ترین دغدغه های ارتوپدی در سنین مختلف است. وضعیتی که در آن زانو ها به سمت داخل منحرف شده و قوزک های پا از یکدیگر فاصله می گیرند، در اصطلاح پزشکی ژنو والگوم و در زبان عامیانه زانوی ضربدری یا پای ضربدری نامیده می شود. این اختلال راستای بیومکانیکی اندام تحتانی را بر هم می زند و توزیع وزن بدن بر روی مفاصل زانو، مچ پا و لگن را نامتقارن می کند.

در کودکان سنین دو تا چهار سال، درجاتی از نزدیکی زانو ها بخشی از فرایند طبیعی و فیزیولوژیک تکامل اسکلتی به شمار می رود و در اکثر مواقع تا سنین هفت الی هشت سالگی به مرور اصلاح می شود. با این حال، چنانچه این انحراف بیش از حد طبیعی باشد، تنها در یک پا دیده شود، پس از هفت سالگی پایدار بماند یا در سنین بزرگسالی به دلیل تروما، پوکی استخوان، آسیب های غضروفی و اختلالات مفصلی بروز کند، نیازمند ارزیابی بالینی و مداخلات تخصصی خواهد بود. عدم رسیدگی به این عارضه در طولانی مدت زمینه ساز سایش بخش خارجی مفصل زانو، تخریب غضروف، ناپایداری کشکک و در نهایت ابتلا به آرتروز زودرس می شود.

زانوی ضربدری چیست؟

زانو ضربدری یا ژنو والگوم یک بدشکلی اسکلتی در اندام تحتانی و یکی از انواع رایج بیماری های زانو است که با تغییر زاویه فموروتوبیال مشخص می شود. در وضعیت ایستاده استاندارد، زمانی که قوزک های داخلی مچ پا در کنار یکدیگر قرار می گیرند، کندیل های داخلی استخوان ران نباید تداخل فیزیکی شدیدی داشته باشند. در فرد مبتلا به پای ضربدری، زانو ها پیش از رسیدن قوزک ها به هم برخورد می کنند و مچ پاها در فاصله ای بیش از حد استاندارد نسبت به هم قرار می گیرند که فرمی شبیه به حرف X لاتین به پاها می دهد.

مهم ترین علل و دلایل بروز زانوی ضربدری

بروز بد شکلی زانوی ضربدری حاصل تداخل عوامل تکاملی، پاتولوژیک، مکانیکی و ارثی است. تفکیک علت ایجاد کننده اهمیت فوق العاده ای در تعیین پروتکل درمانی دارد، چرا که رویکرد درمانی برای پای ضربدری فیزیولوژیک دوران خردسالی کاملا با تغییر شکل های ناشی از آسیب تروماتیک یا اختلالات ساختاری متفاوت است. مهم ترین دلایل بروز این اختلال عبارتند از:

علائم و نشانه های بالینی زانوی ضربدری

علائم بالینی بسته به سن بیمار و شدت انحراف زاویه ای متفاوت ظاهر می شوند. در مراحل اولیه و در کودکان، ممکن است بیماری بدون درد باشد و تنها با نشانه های ظاهری شناخته شود، اما با گذشت زمان و افزایش وزن، علائم عملکردی خود را نشان می دهند. نشانه های بارز این عارضه عبارتند از:

“Genu valgum, also commonly known as knock-knee, causes the knees to turn inward, resulting in the patella riding laterally toward the outside of the knee and significantly increasing the risk of patellofemoral instability.”

«عارضه ژنو والگوم که عموما به عنوان پای ضربدری شناخته می‌شود، موجب چرخش زانو ها به سمت داخل می‌گردد؛ این تغییر راستا باعث کشیده شدن کشکک به سمت خارج زانو شده و خطر بروز بی‌ ثباتی، لقی و در رفتگی مفصل کشکک یو رانی را به شدت افزایش می‌ دهد.»

علائم زانوی ضربدری طبق دیدگاه سایت پزشکی معتبر mayoclinic

انواع روش های درمانی زانوی ضربدری

تعیین استراتژی درمانی زانوی ضربدری بر اساس سن تقویمی، سن استخوانی (باز یا بسته بودن صفحات رشد)، زاویه دقیق انحراف و شدت علائم بالینی انجام می گیرد. رویکردهای درمانی به دو دسته غیرجراحی (محافظه کارانه) و جراحی طبقه بندی می شوند.

انواع جراحی زانوی ضربدری و مراحل آن

هنگامی که رشد بیمار رو به اتمام باشد، زاویه انحراف شدید ارزیابی شود یا بیمار با وجود انجام تمرینات محافظه کارانه دچار علائم درد و محدودیت عملکردی پیشرونده گردد، راهکار قطعی اصلاح ساختاری از طریق مداخلات ارتوپدی و جراحی خواهد بود.

دوران نقاهت و مراقبت های پس از جراحی زانو ضربدری

دوره بازیابی پس از عمل جراحی زانو ضربدری مانند زانو پرانتزی نیازمند صبوری و پایبندی به دستورالعمل های بالینی است. سرعت ترمیم استخوانی و بازیابی عضلانی تعیین کننده بازگشت به فعالیت های معمول خواهد بود:

حرکات اصلاحی و ورزش های کاربردی برای زانوی ضربدری

وقتی زانوها به سمت داخل انحراف پیدا می کنند، تعادل قدرت عضلات پا و لگن به هم می خورد. در واقع، عضلات داخل ران و بخش بیرونی لگن بیش از حد سفت و کوتاه می شوند و پاها را به سمت داخل می کشند. در مقابل، عضلات باسن و عضله بخش داخلی روی زانو ضعیف می شوند و نمی توانند کاسه زانو و استخوان پا را سر جای اصلی خود صاف نگه دارند.

هدف از انجام تمرینات اصلاحی، کشش دادن و شل کردن عضلات سفت شده و همزمان، تقویت عضلات ضعیف باسن و زانو تا پاها دوباره در یک راستای صاف و طبیعی قرار بگیرند. تمرینات زیر جزو موثر ترین و بهترین حرکات برای رسیدن به این هدف هستند:

عوارض احتمالی و راهکارهای پیشگیری از زانوی ضربدری

چنانچه تغییر شکل زانوی ضربدری مورد غفلت واقع شود یا فرایند درمان بدون نظارت علمی و دقیق انجام پذیرد، پیامدهای متعددی بروز خواهد کرد:

نقش پزشک و جراح ارتوپد در درمان زانوی ضربدری

پزشک ارتوپد متبحر با تکیه بر ابزارهای دقیق رادیو گرافی تراز سنجی و بررسی زاویه مکانیکی تیبیا و فمور، زمان طلایی درمان را تعیین می کند. انتخاب درست میان تکنیک های تمرین درمانی، تجویز بریس های سفارشی، یا جراحی های ظریف استئوتومی و هدایت رشد، مستلزم تخصص بالا و تسلط بر آناتومی زانو است. مراجعه به مراکز تخصصی نظیر کلینیک ارتوپدی زانو کلینیک با مدیریت دکتر حبیب رشادی از بهترین جراحان ارتوپدی در تهران، تضمین کننده ارزیابی علمی، انتخاب اصولی ترین استراتژی درمانی و جلوگیری از آسیب های آتی مفصل زانو خواهد بود.

سوالات پرتکرار درباره زانوی ضربدری

زانوی ضربدری با افزایش سن خود به خود درمان می شود؟

در کودکان خردسال بین دو تا چهار سال، درجات خفیف این عارضه جزیی از مراحل طبیعی تکامل است و اغلب تا سنین هفت سالگی بدون نیاز به مداخله خاصی اصلاح می شود. با این وجود، چنانچه زاویه انحراف بیش از حد معمول باشد، بعد از هفت سالگی پایدار بماند، یا در سنین بلوغ و بزرگسالی بر اثر سوانح و بیماری ها شکل گیرد، خود به خود بهبود نمی یابد و مستلزم درمان است.

آیا زانوی ضربدری باعث کوتاهی قد می شود؟

این عارضه به طور مستقیم از رشد سلول های استخوانی ممانعت نمی کند، اما به علت ایجاد زاویه در امتداد پاها و عدم قرارگیری مستقیم استخوان ها در یک محور قائم، موجب کاهش ارتفاع قامتی فرد در مقایسه با پاهای کاملا صاف می شود. پس از انجام جراحی اصلاحی استئوتومی و تراز شدن مجدد اندام، قد بیمار به میزان محسوسی بلندتر دیده می شود.

چه زمانی برای درمان پای ضربدری باید حتما جراحی انجام شود؟

جراحی در شرایطی ضرورت پیدا می کند که انحراف زانو بسیار شدید باشد (فاصله میان قوزک ها بیش از هشت سانتی متر)، علائم درد و ساییدگی زودهنگام بروز کند، راه رفتن و تعادل فرد مختل گردد و روش های غیرجراحی مانند حرکات اصلاحی پس از بلوغ بی اثر بمانند.

آیا ورزش و حرکات اصلاحی می توانند انحراف استخوانی زانوی ضربدری را در بزرگسالان به طور کامل برطرف کنند؟

خیر، حرکات اصلاحی در افراد بزرگسالی که صفحات رشد آنها بسته شده است، نمی توانند شکل و زاویه تثبیت شده استخوان را تغییر دهند. این حرکات عملکرد عضلات را تقویت می کنند، توزیع بارهای فشاری بر مفصل را بهتر می سازند و از پیشرفت سریع درد و سایش غضروفی جلوگیری می نمایند.

دوره نقاهت بعد از عمل جراحی استئوتومی چقدر طول می کشد؟

بیمار معمولا به مدت شش الی هشت هفته برای راه رفتن از عصا یا واکر استفاده می کند تا فشار مستقیم از روی محل برش استخوان ران برداشته شود. پس از مشاهده علائم جوش خوردگی استخوان در تصاویر رادیولوژی و طی کردن جلسات فیزیوتراپی، فرد پس از سه الی چهار ماه به فعالیت های روزمره خود باز می گردد.

دکتر حبیب رشادی

دکتر حبیب رشادی، متخصص ارتوپدی و از برجسته‌ ترین جراحان استخوان و مفاصل در تهران هستند. ایشان در زمینه جراحی زانو، جراحی لگن، جراحی پا و درمان آسیب‌ های ورزشی تخصص دارند و فلوشیپ آسیب‌ های ورزشی خود را از اروپا دریافت کرده‌اند.

دکتر رشادی با سال‌ها تجربه در تشخیص و درمان بیماری‌ ها و آسیب‌ های اسکلتی‌ و عضلانی، همواره تلاش کرده‌اند تا با بهره‌گیری از دانش روز و روش‌ های درمانی نوین، بهترین خدمات را به بیماران ارائه دهند. ایشان همچنین موسس کلینیک تخصصی ارتوپدی زانوکلینیک هستند و در این مرکز، خدمات تخصصی و فوق‌تخصصی در حوزه ارتوپدی ارائه می‌شود.